Autorka: r. pr. Alicja Cegielska-Rola

Wprowadzenie

W języku prawa pracy funkcjonują dwa terminy: „nagroda” i „premia uznaniowa”.

Oba odnoszą się do świadczeń dodatkowych dla pracowników i pełnią zbliżoną funkcję motywacyjną.

Podobieństwo ich brzmienia oraz wspólne pole znaczeniowe sprawiają jednak, że pojęcia te są często używane zamiennie. Zjawisko to ma charakter paronimiczny – wyrazy o podobnej formie dźwiękowej i semantycznej są mylone w praktyce językowej, mimo że w systemie prawa oznaczają różne kategorie świadczeń.

Paronimiczność pojęć „nagroda” i „premia uznaniowa” znajduje potwierdzenie w praktyce stosowania języka prawa pracy. Przejawia się ona w publikacjach organów urzędowych, orzecznictwie sądowym oraz w codziennej komunikacji pracowników i pracodawców na forach internetowych..

Dowody paronimiczności

Publikacja Państwowej Inspekcji Pracy

W artykule „Premie i nagrody w prawie pracy” opublikowanym na stronie pip.gov.pl (1) autor zwraca uwagę, że jednym z najczęstszych błędów w praktyce zakładów pracy jest ustanawianie tzw. „premii uznaniowej”.

PIP wyjaśnia, że takie określenie jest wewnętrznie sprzeczne, ponieważ świadczenie uznaniowe ma charakter nagrody, a nie premii.

Publikacja ta pokazuje, że samo brzmienie wyrazu „premia” w połączeniu z przymiotnikiem

„uznaniowa” wprowadza w błąd – powoduje mieszanie dwóch pojęć i utrwala nieprecyzyjne użycie w języku praktyki.

Orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 2022 r. II PSKP 74/21 „Premia uznaniowa” a nagroda

W uzasadnieniu tego wyroku (2) Sąd Najwyższy analizował spór dotyczący świadczenia określanego przez pracodawcę jako „premia uznaniowa”. Sąd wskazał, że nazwa świadczenia nie przesądza o jego charakterze, a o kwalifikacji decydują obiektywne warunki jego przyznania. Rozstrzygnięcie to pokazuje, że spory terminologiczne wynikają nie z błędu orzecznictwa, lecz z nieprecyzyjnego języka stron. Sąd musiał dopiero odkodować znaczenie pojęcia, które zostało użyte błędnie w języku pracodawcy i pracownika.

Dyskusja na Forum Prawnym: „Niesłuszne odebranie premii”

W dyskusji użytkowników forum forumprawne.org (3) widać, że pojęcie „premia” jest stosowane w sposób potoczny, obejmujący zarówno premie regulaminowe, jak i nagrody. Autorzy postów piszą o „odebraniu premii” bez wskazania, czy chodzi o świadczenie roszczeniowe, czy uznaniowe.

W wypowiedziach tych „premia” pełni funkcję nadrzędnej nazwy wszystkich dodatkowych świadczeń, co dowodzi, że granice znaczeniowe między terminami uległy zatarciu. Taki sposób użycia potwierdza istnienie paronimii językowej, czyli utożsamiania pojęć blisko brzmiących w praktyce komunikacyjnej.

Podsumowanie

Analiza publikacji Państwowej Inspekcji Pracy, orzeczenia Sądu Najwyższego oraz języka dyskusji pracowników pokazuje, że pojęcia „nagroda” i „premia uznaniowa” są paronimiczne i mylone w praktyce języka prawa pracy.Nieprecyzyjne użycie tych terminów ujawnia się w języku potocznym, w dokumentach kadrowych i w interpretacjach urzędowych. Zjawisko to ma charakter lingwistyczny, a nie normatywny – dotyczy sposobu mówienia i pisania o świadczeniach, a nie treści obowiązujących przepisów.

Tekst wyjściowy

W celu przeprowadzenia badań przygotowałam propozycje definicji “nagrody” oraz “premii”. Obie definicje zredagowałam w stylu formalnym, prawniczym.

Definicje

“Nagroda” to świadczenie uznaniowe, przyznawane pracownikowi z inicjatywy pracodawcy jako forma wyróżnienia za szczególne osiągnięcia, wzorowe wykonywanie obowiązków lub zaangażowanie w pracę. Nie stanowi elementu wynagrodzenia zasadniczego i nie ma charakteru roszczeniowego – pracownik nie nabywa do niej prawa po spełnieniu określonych warunków. O jej przyznaniu decyduje wyłącznie uznanie pracodawcy. Nagroda ma charakter fakultatywny i motywacyjny, służy budowaniu pozytywnego stosunku do pracy oraz kształtowaniu kultury organizacyjnej opartej na docenieniu. W sensie językowym jest to pojęcie nacechowane emocjonalnie i wartościująco – podkreśla aprobatę i wyróżnienie, a nie zobowiązanie.

“Premia” to dodatkowy składnik wynagrodzenia o charakterze roszczeniowym, przysługujący pracownikowi po spełnieniu z góry określonych, mierzalnych i możliwych do zweryfikowania warunków premiowych. Może wynikać z regulaminu pracy, regulaminu premiowania, układu zbiorowego lub umowy o pracę. W przeciwieństwie do nagrody, jej przyznanie nie zależy od uznania pracodawcy – po spełnieniu warunków premia staje się należna. W języku ogólnym termin „premia” bywa jednak używany szerzej – jako synonim każdego dodatkowego świadczenia, co prowadzi do mylenia jej z nagrodą.

Badania

Przedstawione wyżej definicje pojęć “nagroda” i ‘premia” przedstawiłam dwóm grupom badawczym - każda z grup składała się z 5 osób. Poziom biegłości językowej uczestników badania to B1 i B2.

Celem badania było ustalenie, jak czytelnicy rozumieją treść tekstów „Nagroda” i „Premia”, które opisują dwa różne rodzaje świadczeń pracowniczych. Badanie pozwoliło określić, poziom zrozumienia.

Test składał opierał się o metodę głębokiego badania zrozumiałości i uwzględniał następujące typy pytań:

• pytanie tytułowe (T) – dotyczy tego, który z alternatywnych tytułów najlepiej pasuje do tekstu,
• pytanie o główną myśl (GM) – dotyczy jednej z głównych idei tekstu,